Geestelijke gezondheid: inclusie, autonomie en sociale verbondenheid versterken

Welke voorzieningen zijn er in de Zorgzone Zuid-Oost?

Terugblik op de bijeenkomst van 2 juni

 

Om tegemoet te komen aan de vraag van vele gezondheids- en welzijnsprofessionals om de beschikbare voorzieningen voor geestelijke gezondheidszorg in de Zorgzone Zuid-Oost beter te leren kennen en doorverwijzingen te vergemakkelijken, werden tijdens het schooljaar 2025–2026 drie bijzondere edities van het Thematisch overleg ‘Geestelijke gezondheid’ georganiseerd.

 

De derde en laatste bijeenkomst vond plaats op 2 juni. Ze bracht de voorzieningen in beeld die de autonomie en de sociale en/of professionele integratie ondersteunen van mensen met psychische moeilijkheden. Daarbij kwamen dagopvangvoorzieningen, ontmoetingsplaatsen en gespecialiseerde socioprofessionele inschakelingsinitiatieven binnen de geestelijke gezondheidszorg aan bod.

 

Daarnaast werden ook de diensten uit de Zorgzone voorgesteld die psychosociale ondersteuning en gemeenschapsgerichte activiteiten aanbieden aan jongeren en ouderen vanuit een preventieve invalshoek: jeugdhuizen en AMO-diensten, onthaalcentra voor senioren en lokale dienstencentra.

 

Zeventien gezondheids- en welzijnsprofessionals van diensten die actief zijn in de Zorgzone Zuid-Oost stelden hun aanbod voor en beantwoordden de vragen van de 42 deelnemers. Hartelijk dank aan al deze sprekers! In totaal konden bijna 60 professionals ervaringen uitwisselen over de specifieke kenmerken van de voorgestelde voorzieningen en hun netwerk verder versterken.

 

Naar aanleiding van deze bijeenkomst werd ook het overzichtsblad voor doorverwijzing binnen de geestelijke gezondheidszorg aangevuld. Die bundelt voortaan alle vormen van ondersteuning die in de Zorgzone Zuid-Oost beschikbaar zijn, afgestemd op uiteenlopende noden van gebruikers:

• Ambulante begeleiding
• Begeleiding aan huis/in de leefomgeving
• Ondersteuning bij nood of crisis
• Begeleiding in het ziekenhuis of in een ondersteunende huisvesting
• Sociale contacten herstellen en eenzaamheid doorbreken
• Een opleidings- of tewerkstellingsproject uitwerken
• Lotgenotenondersteuning vinden

 

Dagvoorzieningen om opnieuw verbinding te maken en sociale re-integratie te ondersteunen

 

Spreker: Matthias Vanneste (Dagcentrum Le Gué)

 

Dagcentrum Le Gué stelde zijn werking voor als dagopvang voor volwassenen met psychische kwetsbaarheden. De dienst is erkend door Iriscare en richt zich tot personen tussen 18 en 67 jaar, voor trajecten van zes maanden tot vijf jaar. Le Gué organiseert maandelijks een infosessie, gevolgd door een individueel gesprek voor geïnteresseerden. De toelatingsvoorwaarden zijn: de wens om deel te nemen (vrijwillige basis), het vermogen om zelf keuzes te maken en aangesloten zijn bij een ziekenfonds, dat de begeleiding financiert. Na de aanmelding geldt doorgaans een wachtperiode van enkele maanden voordat iemand effectief kan starten.

 

Tijdens de voorstelling werd een essentieel aspect benadrukt: het belang van een plek waar mensen verwacht en erkend worden. Het dagelijkse onthaal vormt daarom een centraal onderdeel van de werking. De dagen zijn opgebouwd rond groepsmomenten, facultatieve activiteiten, gezamenlijke maaltijden en informele ontmoetingen die duurzame sociale contacten mogelijk maken. Deze nabijheid is vaak een belangrijke hefboom voor mensen die sterk geïsoleerd leven. Het centrum biedt een gestructureerd kader, waarbij een aanwezigheid van minstens drie dagen per week wordt verwacht. Dat is een van de belangrijkste verschillen met ontmoetingsplaatsen, die laagdrempeliger en onvoorwaardelijk toegankelijk zijn.

 

Het dagziekenhuis van de dienst Psychiatrie van de site Sint-Michiel van de Europa Ziekenhuizen kon zijn werking die voormiddag helaas niet voorstellen. Tijdens de bespreking werden wel enkele verschillen tussen een dagcentrum en een dagziekenhuis toegelicht. Hoewel beide vormen van ondersteuning aan gelijkaardige noden kunnen beantwoorden, verschilt de context: een dagziekenhuis maakt deel uit van een ziekenhuisomgeving, terwijl een dagcentrum sterker verankerd is in de buurt en het lokale sociale weefsel. Het is daarom belangrijk mensen door te verwijzen naar de setting die het best aansluit bij hun situatie en behoeften.

 

Ontmoetingsplaatsen: een onvoorwaardelijk onthaal

 

Sprekers: Lou Balsama (Fabulus), Stéphane Biebuyck (Babel’zin), Raphaël Dodemont en Alessandra Leisdovich (Projet Eolien), Colin Cheneau en Justine Vandepoele (L’Entr’Act) 

 

Vervolgens gingen de deelnemers in kleinere groepen in gesprek met professionals uit een van de vier ontmoetingsplaatsen in de Zorgzone Zuid-Oost (of in de onmiddellijke omgeving). Deze initiatieven zijn bijzonder waardevol voor mensen die kampen met sociaal isolement, dak- of thuisloosheid of maatschappelijke uitsluiting.

 

Hoewel elke ontmoetingsplaats een eigen werking heeft, delen ze dezelfde visie. Ze werden voornamelijk ontwikkeld op initiatief van de geestelijke gezondheidszorg, in nauwe samenwerking met de sociale sector. Ze zijn ontstaan vanuit de vaststelling dat sociaal isolement en eenzaamheid in Brussel toenemen en dat heel wat mensen moeilijk toegang vinden tot de klassieke vormen van begeleiding. Sommige initiatieven sluiten ook aan bij de beweging naar deinstitutionalisering van de zorg, door laagdrempelige ontmoetingsplaatsen in de buurt aan te bieden waar sociale verbondenheid centraal staat, eerder dan therapeutische begeleiding.

 

Hun gemeenschappelijke kenmerk is een laagdrempelig en onvoorwaardelijk onthaal, zonder verplichting om aan activiteiten deel te nemen. Bezoekers kunnen vrij binnenkomen en vertrekken, zonder afspraak of engagement voor een individueel begeleidingstraject. De activiteiten hebben op zich geen therapeutisch doel, maar vormen vooral een aanleiding om elkaar te ontmoeten, ervaringen te delen en deel te nemen aan het gemeenschapsleven. Door uitwisseling tussen uiteenlopende groepen te stimuleren — buurtbewoners, mensen die al dan niet gebruikmaken van geestelijke gezondheidszorg en mensen in een kwetsbare situatie — helpen deze ontmoetingsplaatsen sociaal isolement te doorbreken, sociale netwerken te versterken en het taboe rond geestelijke gezondheid te verkleinen.

 

Hoewel deze uitgangspunten gedeeld worden, heeft elke ontmoetingsplaats een eigen identiteit en werking.

 

Le Fabulus (Sint-Lambrechts-Woluwe), verbonden aan dagcentrum Le Gué, is opgevat als een buurtcafé dat openstaat voor iedereen. Het maandprogramma wisselt voortdurend en combineert workshops onder begeleiding van externe lesgevers, culturele uitstappen, concerten en projecten die door de bezoekers zelf worden opgezet. Daarnaast organiseert Le Fabulus een horecastage, een moestuinproject en verschillende initiatieven die de actieve betrokkenheid van deelnemers stimuleren. De ontmoetingsplaats vervult ook een brugfunctie voor mensen die het dagcentrum bezoeken of op een plaats wachten.

 

Le Babel’zin (Oudergem), een initiatief van de dienst geestelijke gezondheidszorg Le Grès, verwelkomt iedereen die de stap naar het huis wil zetten, met respect voor een gezamenlijk samenlevingscharter. De activiteiten worden vaak georganiseerd in samenwerking met lokale partners en dienen vooral als aanleiding om elkaar te ontmoeten en de buurt opnieuw toe te eigenen. Le Babel’zin biedt een rust- en ontmoetingsplek voor mensen die vaak ver afstaan van de klassieke hulpverlening, zoals mensen die rondzwerven of dak- en thuisloos zijn, zonder daarbij een expliciet re-integratie- of behandeldoel na te streven.

 

Project Éolien, verbonden aan het Centre de guidance d’Etterbeek, onderscheidt zich door zijn mobiele werking. Het organiseert artistieke, psychosociale en culturele activiteiten op verschillende locaties in de gemeente, in samenwerking met lokale organisaties. Dankzij deze outreachende aanpak kan het project mensen opzoeken en sociale contacten stimuleren in hun vertrouwde omgeving. Het team benadrukte de kracht van gemeenschapsgericht werken: bepaalde psychische moeilijkheden kunnen al opgevangen en bespreekbaar gemaakt worden in informele ontmoetingsruimtes, zonder dat onmiddellijk individuele psychologische begeleiding nodig is. Daarnaast werd het belang van samenwerking tussen organisaties benadrukt om mensen vlot te kunnen doorverwijzen wanneer meer gespecialiseerde ondersteuning nodig blijkt.

 

L’Entr’Act (Schaarbeek, aan de grens met Sint-Lambrechts-Woluwe), een initiatief van L’Orée en de dienst geestelijke gezondheidszorg WOPS, is gevestigd in een eengezinswoning die geopend is tijdens weekends en feestdagen, wanneer het aanbod aan opvang vaak beperkt is. De twee dagelijkse activiteiten zijn bedoeld als een gelegenheid om samen iets te doen, eerder dan als doel op zich. Er wordt ook een maaltijd of brunch aangeboden tegen een vrije bijdrage, zonder verplichting om deel te nemen. Het project legt sterk de nadruk op een warme, informele sfeer en een veilige omgeving waar ontmoeting centraal staat.

 

Een van de vragen ging over het verschil tussen ontmoetingsplaatsen en buurthuizen. In ontmoetingsplaatsen beschikken de medewerkers over specifieke expertise in het onthaal van mensen met psychische kwetsbaarheden. Buurthuizen zijn daarentegen algemene ontmoetings- en onthaalplaatsen.

 

 

Psychosociale ondersteuning en gemeenschapsgerichte activiteiten voor jongeren en volwassenen/senioren

 

Tijdens het tweede deel van de voormiddag vonden twee parallelle sessies plaats over psychosociale ondersteuning voor jongeren en voor senioren.

 

👉 Jongeren: een laagdrempelige plek tussen groepswerking en individuele begeleiding

 

Sprekers: Delphine D’Hooghe et Karim Almakahasi (Jeugdhuis Basenvol), Léa Dumortier en Joséphine Zagba (AMO Samarcande)

 

Jeugdhuis Basenvol in Etterbeek ontvangt jongeren van 12 tot 26 jaar in een omgeving waar ze kunnen ontspannen, elkaar ontmoeten, deelnemen aan activiteiten of samen projecten uitwerken. Het team lichtte toe dat de psychische problemen sinds de COVID-crisis duidelijk zijn toegenomen.

 

De professionals merken meer angst, relationele kwetsbaarheid, familiale problemen en verslavingsgedrag in verband met sociale media. Daarom heeft het jeugdhuis zijn individuele begeleiding verder uitgebouwd, als aanvulling op de groepswerking. Voor veel jongeren vormt het jeugdhuis een belangrijke vertrouwensplek: een veilige omgeving die vaak toegankelijker aanvoelt dan gespecialiseerde hulpverlening, waarvoor de stap soms moeilijk te zetten is.

 

Ook AMO Samarcande, dat jongeren tot 22 jaar en hun gezinnen begeleidt, deelde zijn ervaringen. De werking is gebaseerd op vrijwillige hulpverlening, zonder gerechtelijk mandaat, waarbij veel aandacht wordt besteed aan de autonomie van jongeren. Samarcande startte bovendien een nieuw project voor occasionele opvang van kinderen tot 3 jaar, zodat gezinnen tijdelijk ontlast kunnen worden. Jongeren kunnen worden doorverwezen naar Samarcande of zich om uiteenlopende redenen aanmelden. Vaak worden de onderliggende hulpvragen pas geleidelijk zichtbaar naarmate het vertrouwen groeit.

 

Tijdens de uitwisseling kwamen ook de nieuwe vormen van psychisch lijden bij jongeren aan bod: identiteitsvragen, toenemende polarisering, relationele moeilijkheden en de voortdurende invloed van sociale media. De sprekers benadrukten dat het bespreekbaar maken van thema’s zoals gender, diversiteit en wederzijds respect een uitdaging blijft, zeker wanneer jongeren zelf in een kwetsbare situatie verkeren.

 

Een belangrijke conclusie kwam duidelijk naar voren: voor een jongere met psychische moeilijkheden bestaat er geen universele ideale voorziening. De meest geschikte plek is vaak die waar een vertrouwensband kan groeien.

 

👉 Senioren: sociaal isolement voorkomen

 

Sprekers: Nicolas Bruneau (Atoll Est/du Levant), Valérie Wispenninckx (Zoniënzorg vzw / LDC ’t Koetshuis en LDC Zoniënzorg Zuid), Talitha Van Vooren (project Elder – CGG Brussel)

 

De dagopvangdienst Atoll richt zich tot thuiswonende 60-plussers die voldoende zelfstandig zijn om deel te nemen aan het groepsleven. In de Zorgzone Zuid-Oost zijn er twee Atoll-huizen: één in Etterbeek en één in Sint-Lambrechts-Woluwe.

 

De Atoll-huizen zijn opgericht vanuit de vaststelling dat veel ouderen voortijdig naar een woonzorgcentrum verhuizen door een gebrek aan activiteiten of sociale contacten. Ze bieden een dagprogramma met onthaalmomenten, activiteiten, gezamenlijke maaltijden en gezellige ontmoetingen. Het dubbele doel is sociaal isolement tegengaan en ouderen zo lang mogelijk thuis laten wonen. Geïnteresseerden worden eerst uitgenodigd voor een kennismakingsgesprek en een proefdag.

 

Ook de Lokale Dienstencentra (LDC), die in verschillende Brusselse gemeenten aanwezig zijn, werken vanuit een gelijkaardige visie. De vzw Zoniënzorg beheert twee LDC’s, in Oudergem en Sint-Pieters-Woluwe. Ook in Etterbeek is er een LDC, beheerd door buurthuis Chambéry. Deze buurtgerichte ontmoetingsplaatsen organiseren informatieve, creatieve en bewegingsactiviteiten, maaltijden en praktische dienstverlening (zoals een kapper, pedicure en kleine klusjes). Oorspronkelijk richtten de LDC’s zich hoofdzakelijk op ouderen. Doorheen de jaren werd hun opdracht verruimd naar alle buurtbewoners, met bijzondere aandacht voor mensen die risico lopen op sociaal isolement, kwetsbaarheid of het verlies van hun sociaal netwerk. Hoewel het om een Nederlandstalig initiatief gaat, staat het open voor iedereen, ongeacht de taal.

 

De LDC’s bieden geen individuele sociale begeleiding aan, maar fungeren als doorverwijspunt naar het bestaande hulpaanbod. Daarnaast organiseren ze lezingen en infosessies over thema’s zoals ouder worden, wonen, sociale rechten, digitale veiligheid, gezondheid en welzijn.

 

In dat kader werkt Zoniënzorg samen met CGG Brussel (Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg) aan een preventieproject rond geestelijke gezondheid voor senioren. Het doel van het project Elder is het psychisch welzijn van ouderen te versterken door hun persoonlijke veerkracht en hulpbronnen te ondersteunen, zodat zij beter kunnen omgaan met de uitdagingen van het ouder worden. Het project, dat actief is in het hele Brussels Hoofdstedelijk Gewest, biedt zowel preventieve individuele begeleiding als een narratief zorgtraject, waarbij deelnemers hun levensverhaal vertellen en een boek ontvangen waarin hun levensloop wordt beschreven. Daarnaast worden groepssessies georganiseerd rond thema’s zoals rouw, emoties, eenzaamheid, slaap, angst en depressie, in samenwerking met lokale partners.

 

Opnieuw een plaats vinden in het beroepsleven

 

Sprekers: Léa Wallens (Begeleidingsdienst naar werk van Le Gué), Stéphanie Blomme (Project Novo – Brussels Platform Geestelijke Gezondheid), Gina Salazar (Project Novo – OrientaEuro)

 

Het laatste deel van de voormiddag stond in het teken van de socioprofessionele re-integratie van mensen met psychische kwetsbaarheden.

 

De tewerkstellingsdienst van Le Gué begeleidt mensen die na een periode van psychische kwetsbaarheid opnieuw werk willen maken van een sociaal en professioneel toekomstproject. De enige toegangsvoorwaarde is een attest van een psychiater waaruit blijkt dat de persoon voldoende gestabiliseerd is om opnieuw een activiteit op te nemen. De begeleide deelnemers hebben zeer uiteenlopende professionele achtergronden en kwalificaties.

 

De begeleiding start met een groepsmodule van zeven voormiddagen. Tijdens deze sessies staan de beleving van werk, de eigen competenties, grenzen en persoonlijke hulpbronnen centraal. Deze fase maakt het ook mogelijk na te gaan of iemand klaar is om opnieuw aan het werk te gaan, dan wel meer baat heeft bij een ander begeleidingstraject.

 

De spreekster benadrukte dat een succesvol traject niet noodzakelijk betekent dat iemand terugkeert naar een klassieke betaalde job. Ook vrijwilligerswerk, een zinvolle activiteit of een geleidelijk opgebouwd traject kunnen een positieve uitkomst zijn, wanneer die aansluiten bij het tempo en de wensen van de persoon. De dienst werkt onafhankelijk van Actiris. Om de twee maanden start een nieuwe groepsmodule en momenteel zijn er nog plaatsen beschikbaar.

 

Het NOVO-project, een samenwerking tussen het Brussels Platform Geestelijke Gezondheid en OrientaEuro, biedt gratis begeleiding aan Brusselse werkzoekenden voor wie hun lichamelijke en/of psychische gezondheid een duurzame drempel vormt naar werk. Om in aanmerking te komen, moeten deelnemers ingeschreven zijn bij Actiris, in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest wonen en niet begeleid worden door een andere Actiris-partner (met uitzondering van het OCMW). Aangezien het project recent van start ging, is er momenteel geen wachtlijst.

 

De begeleiding combineert psychosociale ondersteuning door psychologen van het Platform met jobcoaching door de coaches van OrientaEuro. Ze verloopt in drie fasen: analyse van de hulpvraag, begeleiding bij het zoeken naar werk en opvolging na de indiensttreding.

 

Die opvolging na de aanwerving vormt een belangrijke meerwaarde, zowel om het traject van de deelnemer te verduurzamen als om werkgevers te ondersteunen.

 

 

Een brede waaier aan toegangspoorten om sociaal isolement te doorbreken

 

Dit Thematisch overleg bracht de rijkdom en complementariteit van de voorzieningen in de Zorgzone Zuid-Oost duidelijk in beeld.

 

Dagcentra, ontmoetingsplaatsen, jeugdhuizen, AMO-diensten, voorzieningen voor senioren en initiatieven voor socioprofessionele re-integratie spelen elk in op verschillende noden, maar dragen allemaal bij aan een gemeenschappelijk doel: mensen kansen bieden om opnieuw verbinding te maken, hun plaats in de samenleving terug te vinden en op hun eigen tempo vooruit te gaan.

 

Tijdens de uitwisselingen kwam één vaststelling steeds opnieuw naar voren: bij psychische kwetsbaarheid is de relatie vaak de eerste en belangrijkste hulpbron. Nog vóór gespecialiseerde begeleiding kan het feit dat iemand wordt onthaald, gehoord en erkend een cruciale eerste stap zijn.

 

Hoe gaat het verder?

 

Ook in de toekomst zal het Thematisch overleg ‘Geestelijke gezondheid’ blijven inzetten op onderlinge kennismaking en netwerkvorming. Zo wil het de noden op het vlak van geestelijke gezondheid in de Zorgzone Zuid-Oost verder in kaart brengen en samen zoeken naar pistes om de begeleiding van mensen met psychische moeilijkheden verder te verbeteren.

 

De volgende bijeenkomst van het Thematisch overleg ‘Geestelijke gezondheid’ vindt plaats op donderdag 19 november (12.30 – 16.00 uur). Het Ondersteuningsteam van de Zorgzone Zuid-Oost bezorgt na de zomer meer informatie over het programma van deze bijeenkomst.