Hervorming van de werkloosheid en begeleiding van uitgeslotenen

Op donderdag 19 maart vond het Veranderatelier plaats, een platform voor kennisdeling, informatie en uitwisseling voor professionals uit de welzijns- en gezondheidssector uit de vier gemeenten van de zorgzone Zuid-Oost.

Deze bijeenkomst wilde een antwoord te bieden op de volgende vraag: hoe kan de samenwerking tussen de spelers uit de welzijns- en gezondheidssector worden versterkt om een antwoord te bieden op de complexe levenssituaties van mensen die worden uitgesloten van een werkloosheidsuitkering? Het doel was ook om duidelijk te maken welke brugfiguren binnen het netwerk kunnen worden ingezet om deze begunstigden bij hun verschillende behoeften te ondersteunen.

De hervorming van de werkloosheid en de gevolgen daarvan

De hervorming beperkt het recht op een volledige werkloosheidsuitkering voortaan tot maximaal 24 maanden: een basisperiode van 12 maanden, waaraan afhankelijk van het arbeidsverleden maximaal 12 extra maanden kunnen worden toegevoegd. Didier de Laveleye (coördinator van de Jobhuizen bij Actiris) heeft de invoeringskalender, de mogelijke uitzonderingen en verlengingen, en het profiel van de uitgesloten personen toegelicht (slides 13 tot en met 27).

Hulp van de OCMW’s aan de uitgeslotenen

Zeven sprekers van de vier OCMW’s uit de zorgzone Zuid-Oost hebben de initiatieven toegelicht die zijn genomen om mensen die geen aanspraak kunnen maken op een werkloosheidsuitkering te informeren en op te vangen. Ze hebben het aantal en het profiel toegelicht van de uitgesloten personen die hun hulp inroepen, evenals de belangrijkste uitdagingen bij hun begeleiding (slides 29 tot en met 43).

Volgens de gegevens die de sprekers hebben verstrekt (half maart), heeft tussen de 60 en 70% van de mensen die tijdens de eerste twee golven werden uitgesloten, al een aanvraag ingediend bij het OCMW. De sprekers benadrukten hoe belangrijk het is dat de betrokkenen snel contact opnemen met het OCMW, zonder te wachten tot hun spaargeld op is: “Sommige begunstigden ondernemen geen stappen omdat ze denken dat ze nergens recht op hebben (bijvoorbeeld omdat ze eigenaar zijn …). Maar het is beter om een aanvraag in te dienen die wordt afgewezen dan dat mensen hun rechten niet uitoefenen.”

De OCMW’s wijzen ook op de paradigmaverschuiving tussen de werkloosheidsuitkering (die berust op een verzekeringslogica, zonder onderzoek naar de financiële situatie) en het leefloon (waarbij een sociaal onderzoek naar het gezinsinkomen plaatsvindt). Die overgang kan bij sommige mensen ongemak veroorzaken, omdat ze verplicht zijn om de inkomsten van hun ouders, kinderen of grootouders op te geven. Ze wijzen ook op de uitdaging die gepaard gaat met het behandelen van nieuwe aanvragen, om te voorkomen dat er een vertraging ontstaat tussen het moment waarop de werkloosheidsuitkering afloopt en de beslissing van het OCMW.

De presentatie van de hervorming van de werkloosheidsregeling riep vragen op bij de aanwezige spelers uit de welzijns- en gezondheidssector. Zou de hervorming, gezien de gevolgen ervan voor de financiële middelen van de OCMW’s, gevolgen kunnen hebben voor de toekenning van andere steunmaatregelen dan het leefloon? Er bestaat een groter risico dat bepaalde aanvragen worden afgewezen vanwege strengere begrotingsbeperkingen. Anderzijds blijft de kwestie van de continuïteit van de sociale begeleiding centraal staan: hoe kunnen we onderbrekingen voorkomen wanneer de vaste maatschappelijk werker afwezig is? Dat is een voortdurend aandachtspunt voor de OCMW’s, die het belang van een vertrouwensband met de begunstigde benadrukken. Sommige stellen teams van ‘vliegende’ maatschappelijk werkers samen om de continuïteit te waarborgen.

Welke mogelijkheden zijn er om de aanpak in de praktijk bij complexe levenssituaties te verbeteren?

1. Uitgesloten doelgroepen beter bereiken

In eerste instantie gingen de gesprekken met de professionals over de collectieve strategieën die moeten worden ontwikkeld om de uitgesloten doelgroepen te bereiken.

Een ruime meerderheid van de aanwezige professionals (82%) heeft regelmatig of af en toe contact met uitgeslotenen of mensen die het risico lopen om hun werkloosheidsuitkering te verliezen. Op basis van de antwoorden van de deelnemers aan een online-enquête zijn dit de drie belangrijkste redenen waarom sommige uitgeslotenen geen beroep doen op – of aarzelen om een beroep te doen op – het OCMW:

• Het gebrek aan informatie over hun rechten (71%);
• De overtuiging dat ze geen recht hebben op bijstand van het OCMW (50%);
• Een gevoel van schaamte of stigmatisering (50%).

In verschillende bijdragen werd gewezen op de rol die spelers zoals de sociale diensten van ziekenhuizen, thuiszorgverleners of openbare computerruimtes kunnen spelen om deze mensen aan te moedigen om contact op te nemen met het OCMW. Dat betekent dat de professionals die daar werken bij de voorlichtingsinitiatieven moeten worden betrokken.

Er wordt ook voorgesteld om de hulpverleners op het terrein – bijvoorbeeld gezinshulpen die administratieve formaliteiten moeten afhandelen – beter uit te rusten door hen te informeren over de steunmaatregelen van het OCMW en de voorwaarden om daarvoor in aanmerking te komen.

2. De drempels voor het opnemen van contact met het OCMW wegnemen

Er werden verschillende mogelijkheden aangehaald:

• voor een eerste contact minder stigmatiserende middelen inzetten, zoals het Sociaal Loket van Sint-Lambrechts-Woluwe (een gezamenlijk initiatief van het OCMW en de gemeente);
• meer initiatieven nemen om letterlijk op mensen af te stappen (in jeugdcentra, bij huurdersvergaderingen enz.);
• werken aan het imago van het OCMW.

Voor hulpverleners op het terrein vergemakkelijken de persoonlijke contacten met de maatschappelijk werkers van het OCMW de doorverwijzing en het overdragen van een vertrouwensband met de begunstigden. Omgekeerd vormt het personeelsverloop een rem. Het idee om lijsten met directe contactpersonen binnen de OCMW’s te delen, wordt aangehaald.

3. De onderlinge kennis en samenwerking versterken

De aanwezige professionals werd gevraagd om drie nieuwe vragen te beantwoorden.

De belangrijkste problemen die worden waargenomen bij mensen die uitgesloten worden van een werkloosheidsuitkering, zijn:

• het beheer en de opvolging van administratieve procedures (90%);
• toegang tot rechten (61%);
• sociaal isolement (61%);
• problemen op het vlak van geestelijke gezondheid (58%).

De belangrijkste uitdagingen die zijn vastgesteld om de begeleiding te verbeteren, zijn:

• mensen informeren over hun rechten (65%);
• hen doorverwijzen naar de juiste diensten (65%);
• de samenwerking tussen de betrokken partijen versterken met het oog op een geïntegreerde zorgaanpak (55%).

De situaties waarin het het moeilijkst is om het netwerk in te schakelen, zijn:

• huisvestingsproblemen (74%);
• geestelijke gezondheid (55%);
• sociaal isolement (42%).

Er komen verschillende suggesties naar voren om mensen te begeleiden die in de loop der tijd afstand hebben genomen van alle administratieve procedures en plotseling worden geconfronteerd met nieuwe, ingrijpende administratieve taken:

• het inzicht van externe professionals in de werking en de steunmaatregelen van het OCMW vergroten (een stage bij een OCMW volgen?);
• de informatie vereenvoudigen, met name door de informatie te verspreiden in eenvoudige, makkelijk te begrijpen taal (er bestaan opleidingen);
• documenten centraliseren via een toegankelijk platform om te voorkomen dat er meerdere verzoeken worden ingediend;
• de inspanningen op het gebied van digitale inclusie voortzetten.

Wat de in de enquête gesignaleerde problemen op het gebied van geestelijke gezondheid betreft, wijzen de deelnemers op de belemmeringen voor doorverwijzing en toegang tot zorg, door de overbelasting van de diensten. Die problemen hebben een negatieve invloed op de toegang tot rechten, omdat ze het voor mensen moeilijker maken om administratieve documenten in te vullen. Het OCMW van Etterbeek vermeldt zijn samenwerking met PsyBru, waardoor psychologische ondersteuning kan worden geboden aan begunstigden die daar behoefte aan hebben.

Een van de belangrijkste punten van de voormiddag is dat de spelers – met name degenen die op een niveau boven de gemeente actief zijn (coördinatiepunten voor thuiszorg en -hulp, ziekenhuizen, ergotherapeuten enz.) – meer inzicht moeten krijgen in de hervorming en, meer in het algemeen, in de werking van de OCMW’s. Wat gemeenschappelijke uitdagingen betreft, kunnen initiatieven op het niveau van de zorgzones, of zelfs het gewest, de informatievoorziening en de betrokkenheid van deze spelers buiten de gemeenten vergemakkelijken, omdat ze dan niet meer via alle verschillende informatiekanalen van de gemeenten moeten gaan. Sommige aspecten blijven echter specifiek voor elk OCMW. Ze wezen erop dat men voor alle vragen over begeleiding contact kan opnemen met de Sociale Coördinatie.

Hulpmiddelen voor professionals of begunstigden

Ten slotte werden tijdens de bijeenkomst verschillende hulpmiddelen en initiatieven voor professionals en/of begunstigden onder de aandacht gebracht. Die hulpmiddelen bieden een antwoord op verschillende behoeften die tijdens de enquête en de gesprekken naar voren kwamen: informeren over rechten, doorverwijzen naar de juiste diensten, het publiek actief benaderen en de samenwerking tussen de betrokken spelers versterken.

• Ruimte voor onze rechten wil maatschappelijk werk naar de openbare ruimte brengen. Het doel is om de toegang tot rechten te vergemakkelijken en de non-take-up van rechten tegen te gaan door de diensten dichter bij de burgers te brengen. Een eerste evenement vindt plaats op 22 april in Sint-Lambrechts-Woluwe op initiatief van de Sociale Coördinatie.
• Hulp nodig bij het begeleiden van een begunstigde? De HELPESK van zorgzone Zuid-Oost is elke werkdag bereikbaar van 9 tot 17 uur: +32 2 318 60 58 – info@zorgzone-zuid-oost.brussels.
• Het Grote Bad vindt plaats van 5 tot en met 9 oktober 2026: de Opendeurweek van zorgzone Zuid-Oost is een gezellige gelegenheid om kennis te maken met de welzijns- en gezondheidsvoorzieningen die in de regio aanwezig of actief zijn. Diensten die hun deuren willen openstellen, kunnen zich inschrijven vanaf nu tot en met 3 juli.
• De deelnemers konden ook kennismaken met 8 posters waarop de diensten in zorgzone Zuid-Oost werden opgesomd, ingedeeld volgens de volgende thema’s: socio-professionele inschakeling, sociale hulp, gezondheid, geestelijke gezondheid, huisvesting, kinderen en jongeren, digitale inclusie en basisbehoeften. In de digitale versie van deze posters is bij elke dienst een link naar de betreffende website opgenomen.