Welke begeleiding is er op het gebied van geestelijke gezondheid bij nood of crisis en in een residentiële context?

Terugblik op de ontmoeting van 20 januari

Om tegemoet te komen aan de behoefte van veel welzijns- en gezondheidswerkers om het aanbod van beschikbare ondersteuning in geestelijke gezondheid in Zorgzone Zuid-Oost beter te begrijpen en zo doorverwijzing te vergemakkelijken, zijn er drie speciale edities van het Overleg ‘Geestelijke gezondheid’ gepland tijdens het schooljaar 2025-2026.

De tweede van deze bijeenkomsten vond plaats op 20 januari. Ze bracht de verschillende voorzieningen in beeld die begunstigden ondersteunen bij urgentie of crisis (mobiele crisisteams, spoeddiensten van ziekenhuizen) of in een residentiële context (psychiatrische ziekenhuizen/psychiatrische diensten in algemene ziekenhuizen, initiatieven voor beschut wonen, psychiatrische verzorgingstehuizen).

Zestien professionals van diensten die actief zijn in de Zorgzone hebben hun aanbod voorgesteld en vragen beantwoord van de 49 deelnemers. Hartelijk dank aan al deze betrokkenen! In totaal konden 65 professionals met elkaar in gesprek gaan over de specifieke kenmerken van de voorgestelde voorzieningen en hun netwerk versterken.

Bij deze gelegenheid werd ook de wegwijzer voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg aangevuld: deze geeft een overzicht van alle beschikbare vormen van begeleiding in het Zuidoostbekken, ambulant, aan huis, in nood-/crisissituaties en in een residentiële setting.

Bij deze gelegenheid werd het overzichtsblad voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg aangevuld: het biedt een overzicht van alle beschikbare vormen van begeleiding in de Zorgzone Zuid-Oost, ambulant, aan huis, in nood- en crisissituaties en in een residentiële setting.

Ondersteuning bij nood of crisis

Medewerksters van het Mobieleteam en van de crisisteam van Psychiatrische spoeddiensten van de Cliniques universitaires Saint-Luc hebben eerst het verschil tussen een psychiatrische crisis en een psychiatrische urgentie verduidelijkt. Een psychiatrische crisis is een moment van acute psychische ontregeling. Ze kan zich uiten in agitatie, wanen, hallucinaties… Ze vereist een snelle raadpleging bij de huisarts of de psychiater om verergering te voorkomen. Een psychiatrische urgentie komt overeen met een situatie waarin er een gevaar bestaat voor de persoon zelf of voor anderen. Ze vereist een onmiddellijke aanpak, zonder te wachten op een medische raadpleging: doorverwijzing naar de psychiatrische spoeddienst of het inschakelen van de dringende medische hulp (112), of zelfs van de politie (101) in geval van ernstig geweld.

De deelnemers hebben vervolgens in kleinere groepen uitgewisseld met professionals die werken in een mobiel crisisteam of op een ziekenhuisspoeddienst.

De mobiele crisisteams in de Zorgzone Zuid-Oost

Sprekers: Florence Maldague en Sarah Mayenez (Mobiele crisisteam EMC), Rédouane Boukhari, Anja Demasure en Caroline Jonckheere (Bru-Stars/Crisiszorg)

Twee mobiele crisisteams zijn actief in het Zuidoostbekken. Deze multidisciplinaire teams komen aan huis of op een plaats die samen met de persoon wordt gekozen, voor een beperkte duur (meestal 6 tot 8 weken), met als doel de crisis te stabiliseren, opnieuw verbinding te creëren en door te verwijzen naar gepaste zorg.

Het Mobiele crisisteam EMC richt zich tot volwassenen vanaf 18 jaar in een psychische crisissituatie, in het bijzonder wanneer de persoon moeilijk toegang vindt tot zorgdiensten of geen hulpvraag stelt. De aanmelding kan gebeuren door iedereen uit de omgeving: naasten, professionals, sociale diensten, enz. Het team analyseert de vraag en komt tussen wanneer mobiele crisiszorg de meest aangewezen aanpak is.

Bru-Stars – crisiszorg richt zich tot kinderen en jongeren van 0 tot 18 jaar, met bijzondere aandacht voor de overgang naar de volwassenheid (tot 23 jaar). Binnen Bru-Stars zijn er drie verschillende mobiele teams, respectievelijk voor kinderen van 0-11 jaar, jongeren van 12-15 jaar en (jong)volwassenen van 16-23 jaar. Deze teams bieden zowel “crisiszorg” als “langdurige zorg” (voorgesteld tijdens de vorige voormiddag). De aanmelding moet gebeuren door een professional (bijvoorbeeld: school, CLB, maatschappelijk werker, arts…). Aanvragen met betrekking tot crisissituaties worden één keer per week besproken en het team probeert hier binnen enkele dagen op te reageren. Indien nodig wordt de opvolging in het kader van langdurige zorg tijdelijk onderbroken om snel op crisissituaties te kunnen inspelen. Het team kan tussenkomen in de 19 Brusselse gemeenten. De eerste ontmoeting met de jongere en zijn/haar gezin vindt plaats in aanwezigheid van de professional die de aanvraag heeft gedaan.

Voor welke situaties?

• • Deze teams komen tussen bij een crisis – een plotse verandering of een snelle verergering van een situatie – die leidt tot ernstige psychische klachten en een snelle en intensieve ondersteuning vereist.
  • Het zijn geen spoeddiensten: de interventie vindt meestal niet dezelfde dag plaats. In geval van onmiddellijk gevaar of urgentie is het beter om contact op te nemen met een arts, een psychiater of de spoeddiensten. Ze zijn ook niet bedoeld voor langdurige begeleiding van chronische situaties, ook al kunnen die aan de basis liggen van een acute crisis.
  • Gezien de beperkte duur van de begeleiding is deze gericht op het stabiliseren van de situatie en het activeren van het zorgnetwerk, om een doorverwijzing naar passende diensten te verzekeren (dienst geestelijke gezondheidszorg, huisarts of psychiater, mobiel team voor “langdurige zorg”…) voor het verdere traject.
  • De mobiele crisisteams werken vaak met situaties waarin er geen hulpvraag is (van de betrokkene of van de ouders wanneer het om een jongere gaat), wat inhoudt dat er wordt ingezet op contactlegging en het opbouwen van een vertrouwensband.

Opvang op de spoeddiensten van de ziekenhuizen

Sprekers: Pascale Tielemans en Lison Gillardin (Spoedgevallen CHIREC/Delta site), Carlos Vaz da Costa en Sophie Bernard (Psychiatrische spoeddiensten van de Cliniques universitaires Saint-Luc)

De psychiatrische spoeddienst van de Cliniques universitaires Saint-Luc wordt verzekerd door een multidisciplinair team bestaande uit psychiaters, psychiaters in opleiding, maatschappelijk werkers en verpleegkundigen. Hun rol is om psychiatrische of psychosociale urgenties op te vangen, de symptomen te stabiliseren en een passend vervolgtraject op te starten (snelle opvolgconsultaties of doorverwijzing naar een zorgnetwerk). Ze kunnen ook tussenkomen op de algemene spoeddienst.

De dienst beschikt niet over psychiatrische opnamebedden ter plaatse. Wanneer nodig worden patiënten doorverwezen naar andere diensten, afhankelijk van de beschikbare plaatsen, wat soms creatieve oplossingen vraagt om tegemoet te komen aan de noden van patiënten en hun naasten. Sinds mei 2024 is de psychiatrische dienst van de CUSL verhuisd en is er om logistieke redenen ’s avonds geen spoedopname mogelijk. Er bestaat geen specifieke nazorgdienst na een crisis, maar patiënten kunnen wel snel opnieuw gezien worden op de spoeddienst (binnen 48 uur of in de weken nadien) of doorverwezen worden naar een psychiater. Overdag wordt de samenwerking met het zorgnetwerk vergemakkelijkt, terwijl ’s avonds en in het weekend de interventie zich vooral richt op het beveiligen van de situatie, zonder mogelijkheid om afstemming met het netwerk te voorzien.

Er bestaat ook een mobiel urgentieteam, EMUT (Équipe Mobile Urgence / Urgentie Team), op de site van de Cliniques universitaires Saint-Luc. Dit team komt op vraag van de politie in de zone Brussel-Noord tussen om te beoordelen of een situatie een psychiatrische interventie vereist en om alternatieven voor gedwongen opname te bevorderen. Dit systeem zou kunnen worden uitgebreid naar andere politiezones – waaronder de politiezone Montgomery – en tegen eind 2026 ook toegankelijk worden voor huisartsen en de brandweer.

Op de Spoeddienst van CHIREC/site Delta komen psychologen in eerste lijn tussen voor de opvang van patiënten met psychiatrische en/of psychische problemen. Psychiaters kunnen eveneens opgeroepen worden. Er is geen psychiatrische hospitalisatie mogelijk op de site Delta; opnames gebeuren in Sainte-Anne/Saint-Rémi. Een tijdelijke opname binnen de spoeddienst is wel mogelijk (één nacht of soms iets langer), maar de prioriteit ligt bij het opzetten van een ambulant traject.

Hieronder enkele “tips” die door de betrokken professionals werden gedeeld:

• • Het kan nuttig zijn om vooraf contact op te nemen met de spoeddienst om de situatie te analyseren en eventueel andere oplossingen te bekijken vóór een verplaatsing naar de spoeddienst.
  • Vragen die gesteld kunnen worden aan naasten die zich zorgen maken over een mogelijk urgente situatie:
    • Wordt de persoon opgevolgd door een huisarts, psycholoog of psychiater?
    • Gaat de persoon gewoonlijk naar een bepaald ziekenhuis?
    • Staat de persoon open voor zorg of niet?
  • Prioriteit: het bestaande zorgnetwerk activeren, aangezien een bezoek aan de spoeddienst erg confronterend kan zijn (nieuwe hulpverleners, een stressvolle omgeving).

De vragen en groepsgesprekken brachten de volgende vaststellingen naar voren:

• • Beperkte uitwisseling van medische informatie: psychiatrische verslagen zijn niet systematisch toegankelijk, terwijl verslagen van de spoeddienst (via een urgentiearts) dat doorgaans wel zijn. Omgekeerd hebben ziekenhuizen niet altijd toegang tot informatie van huisartsen.
  • Gebruik van de spoeddienst om anonimiteit te bewaren: sommige personen melden zich daar aan in plaats van bij hun huisarts, bijvoorbeeld wanneer er geen vertrouwensband is of wanneer ze discretie wensen ten opzichte van hun arts.
  • Complexiteit van diagnosestelling in spoedcontext: hoe kan men nagaan of iemand middelen heeft gebruikt of zich in een psychische decompensatie bevindt? Urinetesten kunnen recent middelengebruik aantonen, maar de beoordeling steunt vooral op klinische ervaring, gesprekken en het levensverhaal van de patiënt.
  • Sommige situaties houden eerder verband met sociale moeilijkheden dan met psychiatrische problematiek.
  • Het aanbod inzake psychiatrische spoedzorg voor kinderen is ontoereikend.

Begeleiding in een residentiële context

Het tweede deel van de voormiddag ging over het begeleidingsaanbod in een residentiële setting: in psychiatrische ziekenhuisdiensten en in begeleid wonen.

Begeleiding in de psychiatrische ziekenhuisdiensten

Sprekers: Benoit Mennicken en Benoit Didier (Dienst Psychiatrie van de Europa Ziekenhuizen/site St-Michiel), Victoria Vandeweyer en Valérie Graeven (Psychiatrisch Instituut/ Psychiatrisch Ziekenhuis van Valisana)

Twee psychiatrische diensten die actief zijn in het Zuidoostbekken werden gepresenteerd: Dienst Psychiatrie van de Europa Ziekenhuizen/site St-Michiel en het Psychiatrisch Ziekenhuis van Valisana.

De Dienst Psychiatrie van de Europa Ziekenhuizen/site St-Michiel biedt algemene psychiatrie aan, met een specialisatie in verslavingen (ongeveer 1/3 van de bedden). Er bestaat geen gestandaardiseerde opnameduur; de instelling behandelt crises en acute situaties. De gemiddelde verblijfsduur bedraagt ongeveer drie weken, met mogelijkheid tot verlenging indien nodig. De aanpak is geïnspireerd op institutionele psychotherapie. De bedden zijn gemeenschappelijk georganiseerd, wat uitwisseling tussen patiënten bevordert en hun deelname aan dagelijkse taken stimuleert (bijvoorbeeld het uitdelen van maaltijden). Gemeenschapsvergaderingen geven patiënten de kans zich aan te melden voor verschillende taken of activiteiten, zoals kookworkshops. De zorg verloopt zowel via interacties tussen patiënten als via professionele interventies.

Voor verslavingen wordt een gestandaardiseerd ontwenningstraject van drie weken aangeboden. Het thema terugval en nazorg wordt in alle trajecten besproken. Er is geen posthospitalisatiebegeleiding binnen de dienst zelf, maar een aangrenzend dagziekenhuis biedt aanvullende begeleiding. De dienst let op de diversiteit van het publiek: adolescenten worden toegelaten vanaf 15 jaar, al is de sfeer niet altijd aangepast aan deze leeftijdsgroep.

Sinds 2024 is het Psychiatrisch Ziekenhuis van Valisana gevestigd in het Psychiatrisch Instituut, een recent gebouw gewijd aan volwassenpsychiatrie (Valisana en CUSL) en kinder- en jeugdpsychiatrie (CUSL): volwassenopname (2 Valisana-units van ongeveer 30 bedden en 1 Saint-Luc-unit van een twintigtal bedden), kinder- en jeugdunit (daghospitalisatie 0-12 jaar en volledige opnamebedden, autismecentrum, SOS Enfants-team) en consultaties. De 2 psychiatrische opname-units van Valisana zijn gericht op psychose en verslavingen, op situaties zonder gestelde diagnose, evenals op adolescenten en jongvolwassenen.

De meerderheid van de patiënten komt rechtstreeks vanuit hun thuisomgeving, terwijl ongeveer 30% afkomstig is van Saint-Luc (spoed of andere diensten) en iets meer dan 10% van andere structuren (PVT, IBW…).

De begeleiding gebeurt door een multidisciplinair team: psychiaters, psychologen, opvoeders, ergotherapeuten, kinesitherapeuten, verpleegkundigen en maatschappelijk werkers. Patiënten nemen deel aan uiteenlopende activiteiten: sport, kunst, koken, en gezamenlijke maaltijden, wat het mengen van verschillende publieken bevordert. De dienst legt sterk de nadruk op voorbereiding op het leven na opname. De maatschappelijk werkers begeleiden de stappen die de overgang naar PVT, IBW, dagdiensten, sociale ontmoetingsplaatsen of ambulante opvolging mogelijk maken. De gemiddelde verblijfsduur bedraagt ongeveer 20 dagen, aanpasbaar naargelang de noden en situatie van de patiënt.

Begeleiding in de Initiatieven voor Beschut Wonen en Psychiatrische Verzorgingstehuizen

Sprekers: Ann Bryssinck (IBW Messidor-Carrefour), Clothilde Léger (PVT Sanatia)

De IBW Messidor-Carrefour beschikt over huizen in verschillende Brusselse gemeenten, waaronder één in Etterbeek. Er is geen PVT in het Zuidoostbekken, daarom werd de PVT Sanatia in Elsene uitgenodigd om dit aanbod toe te lichten.

De interventies maakten het mogelijk het functioneren en de specifieke kenmerken van de Initiatieven voor Beschut Wonen (IBW) en de Psychiatrische Verzorgingstehuizen (PVT) beter te begrijpen.

Beide voorzieningen combineren een woonplek en een zorgomgeving voor volwassenen met gestabiliseerde psychiatrische stoornissen die ondersteuning nodig hebben in hun dagelijks leven. De opname gebeurt via een sollicitatieproces met meerdere gesprekken, bedoeld om de match te beoordelen tussen het profiel van de patiënt en het institutionele project, evenals de bereidheid van de patiënt om hieraan deel te nemen. Situaties van acute crisis, geweld of primaire verslaving worden doorgaans uitgesloten. Beide voorzieningen leggen de nadruk op het ontwikkelen van autonomie en werken met een multidisciplinair team.

Het belangrijkste verschil ligt in de mate van begeleiding en de verwachte autonomie. PVT’s bieden een gestructureerd en veilig kader, met voortdurende professionele aanwezigheid (ook ’s nachts), geschikt voor personen die langdurige begeleiding nodig hebben na trajecten die vaak gekenmerkt werden door hospitalisaties. Activiteiten worden zowel intern als extern georganiseerd. De PVT Sanatia omvat twee residentiële units en één huis gericht op het bevorderen van autonomie. IBW’s, zoals Messidor-Carrefour, volgen een logica van grotere zelfstandigheid. De bewoners wonen in gedeelde huizen, met zowel privé- als gemeenschappelijke ruimtes. De begeleiding is minder continu; professionals zijn niet permanent aanwezig, wat betekent dat bewoners bepaalde aspecten van hun dagelijks leven zelf moeten kunnen beheren en hulp moeten kunnen inschakelen indien nodig. Personen moeten buiten de IBW een psychiatrische opvolging hebben. Binnen de IBW Messidor-Carrefour is er een wekelijkse vergadering tussen bewoners en het therapeutisch team. Daarnaast hebben bewoners wekelijks een gesprek met het team.

De vragen van de deelnemers gingen onder andere over:

• • Vereiste leeftijd: vanaf 18 jaar, zonder maximumleeftijd, maar er is een beperking qua somatische zorg die kan worden aangeboden;
  • Duur van het verblijf: geen limiet voor PVT; bij IBW kan er een tijdslimiet gelden of niet, afhankelijk van de voorziening;
  • Bezoekmogelijkheden: aanwezig in beide voorzieningen.

Wat na deze voormiddag?

Het overzicht van de beschikbare geestelijke gezondheidsvoorzieningen in de Zorgzone Zuid-Oost wordt verdergezet met een derde en laatste voormiddag, die zal plaatsvinden op 12 mei. Tijdens deze bijeenkomst zullen dagopvangstructuren, sociale ontmoetingsplaatsen en initiatieven voor sociaal-professionele integratie gespecialiseerd in geestelijke gezondheid hun begeleidingsaanbod presenteren. De ontmoeting zal ook de diensten in de Zorgzone belichten die psychosociale ondersteuning en gemeenschapsactiviteiten aanbieden aan jongeren en senioren, met een preventieve insteek. Hier is de link naar het volledige programma en het inschrijvingsformulier.

Voor degenen die afwezig waren op 20 januari: een online geheugensteuntje geeft een overzicht van de beschikbare voorzieningen in de Zorgzone Zuid-Oost op het gebied van ambulante begeleiding, begeleiding aan huis, in nood- of crisissituaties en residentiële zorg.